Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân (HĐND) là sự kiện chính trị trọng đại, là ngày hội của toàn dân. Đặc biệt, kỳ bầu cử sắp tới đánh dấu một bước ngoặt lịch sử khi nước ta chính thức vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp (cấp tỉnh và cấp xã) theo Luật Tổ chức chính quyền địa phương (sửa đổi) có hiệu lực từ 01/7/2025.
Trong bối cảnh đó, vì nhiều lý do khách quan như lịch trình công việc, đi học, công tác xa nhà hoặc ốm đau, nhiều cử tri lo lắng về việc vắng mặt trong ngày bỏ phiếu. Câu hỏi được quan tâm nhất lúc này là: Không đi bầu cử có bị phạt không? Có được phép đưa thẻ cử tri nhờ người nhà đi bầu thay không? Cùng Trung tâm Pháp lý Vibilaw tìm hiểu và giải đáp cặn kẽ qua bài viết dưới đây.
1. Hiểu đúng về “Quyền” và “Nghĩa vụ” bầu cử của công dân
Để giải đáp thấu đáo các thắc mắc về chế tài xử phạt, trước tiên chúng ta cần làm rõ bản chất của việc bầu cử theo tinh thần của Hiến pháp.
Căn cứ theo Điều 27 Hiến pháp năm 2013 và pháp luật về bầu cử hiện hành, pháp luật ghi nhận rất rõ ràng: Công dân đủ 18 tuổi trở lên có quyền bầu cử và đủ 21 tuổi trở lên có quyền ứng cử. Đây là đặc quyền chính trị thiêng liêng để người dân trực tiếp tham gia làm chủ đất nước.
Bên cạnh đó, Điều 15 Hiến pháp 2013 cũng quy định: “Quyền công dân không tách rời nghĩa vụ công dân”. Bản chất của Nhà nước ta là Nhà nước của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân. Do đó, việc đi bỏ phiếu để chọn ra người đại diện ưu tú xây dựng nên bộ máy quyền lực Nhà nước được xem là một nghĩa vụ chính trị, đạo đức và trách nhiệm của mỗi công dân đối với xã hội.
2. Giải đáp chi tiết: Không đi bầu cử có bị phạt tiền không?
Nhiều cử tri truyền tai nhau rằng, nếu vắng mặt tại địa phương trong ngày bỏ phiếu sẽ bị phạt tiền, bị chính quyền địa phương khiển trách hoặc gặp rắc rối khi làm thủ tục hành chính sau này. Tuy nhiên, đây là một sự hiểu lầm pháp lý phổ biến.
Dưới góc độ pháp luật hiện hành (bao gồm Bộ luật Hình sự và Luật Xử lý vi phạm hành chính), hoàn toàn không có bất kỳ quy định nào về việc xử phạt hành chính (phạt tiền) hay xử lý hình sự đối với công dân không tham gia đi bầu cử.
Như đã phân tích ở phần 1, “nghĩa vụ bầu cử” là nghĩa vụ mang tính tự giác, thể hiện trách nhiệm chính trị, khác hoàn toàn với các nghĩa vụ pháp lý bắt buộc bị cưỡng chế bằng hình phạt (như nghĩa vụ nộp thuế hay nghĩa vụ quân sự). Nhà nước Việt Nam luôn tôn trọng quyền tự do của công dân và không áp dụng các chế tài cưỡng chế tài chính hay tước bỏ quyền công dân đối với việc không đi bỏ phiếu.
Tuy nhiên, trong bối cảnh phân cấp, phân quyền mạnh mẽ cho địa phương hiện nay, hệ quả lớn nhất của việc vắng mặt chính là công dân đã tự tước bỏ đi đặc quyền lựa chọn ra những đại biểu xứng đáng – những người sẽ trực tiếp quyết định các chính sách an sinh, kinh tế, giáo dục tại chính nơi công dân đang sinh sống.
3. Đi làm, đi học xa nhà thì thực hiện bầu cử thế nào?
Một trong những lý do khiến nhiều người e ngại việc đi bầu cử là do đang đi làm, đi học xa nơi đăng ký thường trú. Pháp luật đã lường trước điều này và có cơ chế hỗ trợ tối đa cho cử tri.
Theo quy định, nếu cử tri đi nơi khác trong thời gian chuẩn bị bầu cử và không thể về địa phương để bỏ phiếu, cử tri có quyền xin giấy chứng nhận của Ủy ban nhân dân (UBND) cấp xã nơi mình có tên trong danh sách cử tri. Sau đó, mang giấy này đến UBND cấp xã nơi mình đang tạm trú để được bổ sung vào danh sách cử tri và tham gia bỏ phiếu ngay tại nơi tạm trú.
4. Có được phép nhờ người nhà “bầu hộ, bầu thay” không?
Nhiều gia đình thường có thói quen gom Thẻ cử tri lại và cử một đại diện đi “bầu hộ” hoặc “bầu thay” cho cả nhà. Vibilaw xin khẳng định: Đây là hành vi vi phạm nghiêm trọng pháp luật về bầu cử.
Pháp luật nghiêm cấm hành vi bầu cử thay
Luật hiện hành quy định nguyên tắc bỏ phiếu cực kỳ chặt chẽ:
“Cử tri phải tự mình đi bầu cử, không được nhờ người khác bầu cử thay, trừ các trường hợp ngoại lệ theo luật định; khi bầu cử phải xuất trình thẻ cử tri.”
Việc nhờ người khác đi bầu thay làm sai lệch nguyên tắc bầu cử trực tiếp. Nếu cố tình vi phạm, tùy thuộc vào tính chất và mức độ, người vi phạm có thể đối mặt với rủi ro bị xử lý kỷ luật (đối với cán bộ, công chức) hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 161 Bộ luật Hình sự 2015 về Tội xâm phạm quyền bầu cử, quyền ứng cử của công dân, với mức phạt có thể lên đến 03 năm tù giam.
Các trường hợp ngoại lệ được hỗ trợ khi bỏ phiếu
Pháp luật nghiêm cấm “chọn thay” nhưng lại có các quy định hỗ trợ nhân văn đối với cử tri gặp khó khăn về thể chất:
- Cử tri không thể tự viết phiếu bầu: Được quyền nhờ người khác viết hộ. Người viết hộ phải bảo đảm bí mật phiếu bầu tuyệt đối. Cử tri sau đó phải tự tay cầm phiếu bỏ vào hòm.
- Cử tri là người khuyết tật không thể tự bỏ phiếu: Được nhờ người khác bỏ phiếu vào hòm phiếu giúp.
- Cử tri ốm đau, già yếu, khuyết tật không thể đến phòng bỏ phiếu: Tổ bầu cử sẽ mang hòm phiếu phụ và phiếu bầu đến tận nơi ở, cơ sở y tế để cử tri tự tay thực hiện quyền bỏ phiếu.
Lời khuyên từ Trung tâm Pháp lý Vibilaw
Qua bài viết trên, hy vọng quý độc giả đã có câu trả lời rõ ràng cho thắc mắc không đi bầu cử có bị phạt không. Dù pháp luật không áp dụng chế tài phạt tiền, nhưng mỗi lá phiếu của cử tri đều là viên gạch xây dựng nên bộ máy chính quyền 2 cấp tinh gọn, hiệu quả, quyết định trực tiếp đến quyền lợi của chính bản thân công dân.
Vibilaw khuyến khích mọi công dân hãy sắp xếp thời gian đến các điểm bỏ phiếu tại địa phương để tự tay thực hiện quyền chính trị của mình một cách chuẩn mực. Tuyệt đối không nhờ người khác cầm thẻ cử tri đi bầu thay dưới mọi hình thức để tránh các rủi ro pháp lý.
Cần tư vấn pháp lý chuyên sâu?
Nếu có bất kỳ thắc mắc nào liên quan đến các quy định pháp luật dân sự, hành chính hay doanh nghiệp, quý khách hàng đừng ngần ngại liên hệ với Vibilaw.
Zalo:
- Trung tâm PL VIBILaw: https://zalo.me/1731317463905325964
- Vi Bi Law – 0798 474 490
- Vì Bạn Vì Tôi – 0812 088 770
Tổng đài miễn phí: 1900 3216 (nhấn phím 0 hoặc phím 1)
Fanpage Trung tâm pháp lý VIBI: https://www.facebook.com/trungtamphaplyvibi.vn/
Tik Tok Trung tâm pháp lý VIBI: tiktok.com/@trungtamphaplyvibi
Văn phòng làm việc trực tiếp:
- 183 Đặng Văn Bi, P. Thủ Đức, TP.HCM
- 871 Phạm Văn Đồng, P. Linh Xuân, TP. HCM
- 1294 Phạm Văn Đồng, P. Linh Xuân, TP. HCM
- 492D đường 30/4, P. Rạch Dừa, TP.HCM (Vũng Tàu)
- 42 đường B, KDC Him Lam, P. Dĩ An, TP.HCM (Bình Dương)
- 419B Nguyễn Ái Quốc, TP. Biên Hòa, Đồng Nai
- Tầng 6, 20A Huy Du, P. Từ Liêm, Hà Nội.
